kształtowały się dopiero trwałe organizmy państw., w końcu X i w XI w. Zachód dzięki zdobyczom techn. (pług z odkładnicą, system trójpolowy) przeszedł do ekspansji gosp. i demograf.: nastąpiło poszerzenie areału ziem uprawnych, wzrost wydajności rolnictwa, odnowienie miast, ożywienie handlu i rzemiosła, wzrost gęstości zaludnienia; od XII/XIII w. procesy intensywnego rozwoju gosp. objęły również Europę środk.-wschodnią; zjawiskom tym towarzyszył rozwój kultury (ożywianej m.in. przez zapożyczenia z islamu), której ważnymi ośr. stały się zakładane od XII w. uniw., sprzyjające ze względu na jednolitość programową unifikacji elit intelektualnych i utrwalaniu poczucia ich przynależności do